Potrzeba wydania wyroku łącznego rodzi się wówczas, gdy sprawca został skazany za kilka przestępstw w różnych wyrokach. Karę łączną wymierza wówczas Sąd w wyroku łącznym, który zapada w „oddzielnym” postępowaniu. Celem wyroku łącznego nie jest ponowne rozpoznanie sprawy ani ingerencja w ustalenia faktyczne wcześniejszych wyroków. Jego zadaniem jest racjonalne ukształtowanie reakcji karnej wobec sprawcy, który został skazany kilkoma prawomocnymi wyrokami.
1. Funkcja wyroku łącznego
Podstawową funkcją wyroku łącznego jest:
- uporządkowanie sytuacji prawnej skazanego,
- zastosowanie zasad wymiaru kary łącznej,
- zapewnienie proporcjonalnej i sprawiedliwej reakcji karnej.
Wyrok łączny zapobiega nadmiernej represyjności wynikającej z prostego sumowania kar jednostkowych. Instytucja ta realizuje zasadę humanitaryzmu i racjonalizacji kary. Sąd Najwyższy niejednokrotnie jednak tłumaczył, że istotą wyroku łącznego nie jest łagodzenie odpowiedzialności sprawcy. Jego przedmiotem jest wyłącznie prawidłowe ukształtowanie kary łącznej na podstawie prawomocnych rozstrzygnięć.
Przy orzekaniu kary łącznej Sąd weźmie pod uwagę przede wszystkim cele kary. Tu najistotniejsze będzie:
- jak kara ma oddziaływać społecznie,
- w jaki sposób ma zapobiegać ponownemu popełnieniu przestęptwa przez skazanego.
2. Kiedy Sąd wydaje wyrok łączny?
Wyrok łączny zapada, gdy:
- sprawca został skazany kilkoma (co najmniej dwoma) prawomocnymi wyrokami,
- zachodzą warunki do orzeczenia kary łącznej (np. zbieg realny przestępstw),
- kary są tego samego rodzaju lub podlegają łączeniu według przepisów Kodeksu karnego.
3. Tryb postępowania
Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego:
- wszczynane jest na wniosek skazanego, obrońcy, prokuratora albo z urzędu,
- toczy się przed sądem, który wydał ostatni wyrok skazujący w pierwszej instancji,
- kończy się wydaniem wyroku łącznego albo umorzeniem postępowania.
Jeżeli w pierwszej instancji orzekały sądy różnego rzędu to właściwym do wydania wyroku łącznego będzie sąd wyższego rzędu.
Sąd badając zasadność wydania wyroku łącznego sprawdza przede wszystkim:
- czy spełnione są przesłanki formalne do wydania wyroku łącznego,
- jakie kary podlegają łączeniu,
- czy nie zachodzą negatywne przesłanki (np. kara została już wykonana w całości w sposób wyłączający łączenie).
4. Zasady wymiaru kary łącznej
Przy orzekaniu kary łącznej sąd stosuje jedną z zasad:
Zasadę absorpcji
Kara najsurowsza „pochłania” kary łagodniejsze.
Zasadę kumulacji
Kary podlegają zsumowaniu (w granicach przewidzianych ustawą).
Zasadę asperacji
Najczęściej stosowana – kara łączna jest surowsza od najwyższej z kar jednostkowych, lecz łagodniejsza niż ich suma.
Obecnie Sąd, co do zasady musi wymierzyć karę łączną powyżej najwyższej z kar jednostkowych. Możliwość zastosowania absorpcji została zatem istotnie ograniczone. Natomiast przy wyborze zasady kumulacji Sąd musi „zmieścić się” w ustalonych granicach: 810 stawek dziennych grzywny, 2 lat ograniczenia wolności albo 30 lat pozbawienia wolności.
Ustawodawca zdecydował, że zasadę absorpcji Sąd może zastosować wyłącznie wówczas, gdy jedną z łączonych kar jest najsurowsza możliwa kodeksowo kara.
Gdy Sąd wymierza łączną karę grzywny określa na nowo wysokość stawki dziennej. Stawka ta- ustalona na nowo nie może jednak przekroczyć najwyższej ustalonej poprzednio.
Podobnie wygląda to przy orzekaniu łącznej kary ograniczenia wolności. Wymierzając taką karę sąd określa na nowo obowiązki lub wymiar potrącenia. Może nałożyć także na sprawcę obowiązki na okres próby lub orzec świadczenie pieniężne.
Zawieszenie łączonych kar
Jeżeli skazany posiada wyrok skazujący na karę pozbawienia wolności bez zawieszenia i wyrok skazując z warunkowym zawieszeniem Sąd nadal może warunkowo zawiesić wykonanie kary ale pod warunkiem, że łączny wymiar kary pozbawienia wolności nie przekracza roku. Ponadto sprawca w czasie popełnienia każdego z przestępstw nie mógł być skazany na karę pozbawienia wolności.
Niestety obecnie nie istnieje żaden zakaz, który przewidywałby, że jeżeli dwa wyroki są z warunkowym zawieszeniem to wyrok łączny również taki będzie. Taka sytuacja to jedna z niewielu, gdzie nad złożeniem wniosku o wydanie wyroku łącznego należy się poważnie zastanowić. Wyrok łączny może bowiem pogorszyć sytuację skazanego. Przy przeliczaniu kary z warunkowym zawieszeniem na karę bezwzględną Sąd przyjmuje przelicznik identyczny jak przy ograniczeniu wolności. 1 miesiąc kary zawieszonej równa się 15 dniom kary bezwzględnej.
Wykonanie kar a dopuszczalność wydania wyroku łącznego
Wydaniu wyroku łącznego nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że poszczególne kary wymierzone za przestępstwa pozostające w zbiegu realnym zostały już w całości lub w części wykonane. Podstawą orzeczenia kary łącznej są prawomocne skazania, niezależnie od etapu wykonania kar jednostkowych, przy czym wykonanie kary podlega odpowiedniemu zaliczeniu na poczet kary łącznej. W praktyce oznacza to, że nawet całkowite wykonanie jednej z kar nie wyklucza możliwości wydania wyroku łącznego, o ile spełnione są materialnoprawne przesłanki jej orzeczenia.
5. Czego wyrok łączny nie obejmuje?
Wyrok łączny nie obejmuje wyroków, wydanych w innym państwie członkowskim UE. Taka regulacja istnieje pomimo wprowadzonej reguły, że wyroki wydane w innych państwach członkowskich UE są uznawane w Polskiej procedurze. Tym samym, w wyroku łącznym Sąd uwzględni jedynie skazujące wyroki wydane w Rzeczpospolitej Polskiej.
Wyrok łączny nadto:
- nie zmienia ustaleń faktycznych wcześniejszych wyroków,
- nie modyfikuje kwalifikacji prawnej czynów,
- nie służy wzruszaniu prawomocnych orzeczeń.
Nie jest to „kolejna instancja” ani środek odwoławczy, lecz odrębne postępowanie wykonawcze.
6. Znaczenie praktyczne
W praktyce obrończej wyrok łączny może istotnie wpłynąć na:
- skrócenie okresu pozbawienia wolności,
- uporządkowanie sytuacji wykonawczej skazanego,
- możliwość wcześniejszego ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie.
Odpowiednio sformułowany wniosek i właściwa argumentacja dotycząca zasad wymiaru kary łącznej mogą mieć realny wpływ na ostateczny kształt sankcji.
Wyrok łączny jest narzędziem służącym racjonalizacji odpowiedzialności karnej w sytuacji wielości prawomocnych skazań. Nie stanowi ponownego procesu, lecz mechanizm porządkujący wykonanie kar zgodnie z zasadami prawa karnego materialnego. W praktyce może jednak istotnie zmienić sytuację skazanego – zazwyczaj na korzyść. Gdy przeciwko skazanemu zapadł więcej niż jeden wyrok skazujący warto zatem rozważyć złożenie wniosku o wydanie wyroku łącznego.
